Zamek krzyżacki w Malborku – historia, zwiedzanie, ciekawostki

Zamek w Malborku to największy z zachowanych w Europie średniowiecznych zamków, wzniesiony na prawym brzegu Nogatu. Jego kubatura wynosi 250 000 metrów sześciennych, a budowa trwała około 30 lat. W artykule znajdziesz najważniejsze informacje o historii, układzie twierdzy, kolekcjach muzealnych i planowaniu wizyty.

Jak wyglądała historia zamku w Malborku?

Przygotowania do wzniesienia warowni rozpoczęły się w 1278 roku, kiedy wycinano las i gromadzono cegły, drewno oraz kamienie na fundamenty. Pierwszy etap budowy datuje się na okres po 1280 roku. Budowę prowadzili Krzyżacy, których do Polski sprowadził książę Konrad Mazowiecki. Mieli bronić ziem przed pogańskimi Prusami i prowadzić chrystianizację. Dziś Zakon Krzyżacki nadal istnieje – liczy około stu mężczyzn, kapłanów oraz około trzystu kobiet, a wielki mistrz rezyduje w Wiedniu.

W 1309 roku wielki mistrz Siegfried von Feuchtwangen przeniósł stolicę zakonu z Wenecji do Malborka. Od tego momentu zespół obronny nad Nogatem stał się siedzibą wielkich mistrzów i władz Prus Zakonnych. Rozbudowa objęła między innymi Wielki Refektarz oraz Pałac Wielkiego Mistrza. Powstawały wtedy mury z czerwonej cegły, baszty i bramy, a całość utrzymana została w stylu gotyckim.

W 1410 roku, po bitwie pod Grunwaldem, wojska polsko-litewskie pod wodzą Władysława Jagiełły oblegały warownię, lecz jej nie zdobyły. W 1457 roku czeski dowódca najemników Ulryk Czerwonka sprzedał zamek Kazimierzowi Jagiellończykowi za 190 tysięcy florenów, co odpowiadało około 660 kilogramom złota. Król wjechał do twierdzy 7 czerwca 1457 roku. Od tego czasu do 1772 roku obiekt pełnił funkcję jednej z rezydencji królów Polski, a wcześniej, w latach 1340–1457, był nekropolią wielkich mistrzów – pochowano tu jedenastu z nich.

Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 roku zamek zajęli Prusacy. W latach 1773–1804 przebudowywali go na koszary i magazyny, co przyniosło ogromne straty. Dopiero późniejsze rekonstrukcje prowadzone od 1817 roku przywracały średniowieczny wygląd. Po zniszczeniach w 1945 roku, szacowanych na 50–60%, obiekt odbudowywano od 1947 roku.

W 1997 roku zespół zamkowy wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO, a w 1994 roku uznano go za pomnik historii.

Jak zbudowany jest zespół zamkowy?

Malborska twierdza składa się z trzech głównych części. Cały zespół pierwotnie zajmował 21 hektarów, obecnie powierzchnia wynosi 17 hektarów. W skład zespołu wchodzą:

• Zamek Wysoki – najstarsza część, siedziba konwentu
• Zamek Średni – dawne Przedzamcze Wewnętrzne z rezydencją wielkiego mistrza
• Zamek Niski – Przedzamcze z zapleczem gospodarczym
• Wał Plauena i Brama Nowa – elementy zewnętrznych fortyfikacji

Zamek Wysoki

Najstarszą część wznoszono od 1280 roku. Do jej budowy zużyto około 3,5 miliona cegieł. W obrębie Zamku Wysokiego znajdują się Kościół Najświętszej Maryi Panny, Kaplica św. Anny, kapitularz, refektarz konwentu oraz cela „Witold”. Z południowo-wschodniego narożnika wysunięto Gdanisko, wieżę sanitarną połączoną z zamkiem gankiem o długości około 60 metrów. Na dziedzińcu zachowała się studnia nakryta spadzistym dachem, na którym pelikan karmi pisklęta własną krwią.

Ważnym elementem jest także Złota Brama, bogato zdobiony portal prowadzący do świątyni. W prezbiterium kościoła od około 1340 roku znajdowała się figura Matki Boskiej z Dzieciątkiem o wysokości 8 metrów. Zniszczono ją w 1945 roku, a odbudowa zakończyła się w 2016 roku. Pod kościołem leży Kaplica św. Anny, pełniąca funkcję kaplicy grobowej wielkich mistrzów. Obronę uzupełniały Wieża Klesza i Wieża Wróbla.

Zamek Średni

Zamek Średni powstał w miejscu dawnego przedzamcza. W nim stanął Pałac Wielkiego Mistrza budowany w latach 1380–1396. Letni Refektarz ma plan kwadratu o boku 14 metrów i wysokość 9,7 metra, a jego sklepienie gwiaździste wspiera się tylko na jednym filarze. Z kolei Wielki Refektarz, o wymiarach 30,3 na 15,3 metra, przykrywa sklepienie palmowe wsparte na trzech granitowych filarach. Ogrzewano go średniowiecznym systemem hypocaustum z piecami umieszczonymi pod posadzką.

W Zamku Średnim mieszkał również Wielki Komtur, a chorymi i starszymi zajmowano się w Infirmerii. Do jej dyspozycji należała Wieża Kurza Noga. Goście zakonu korzystali z kaplicy św. Bartłomieja. W tej samej części ulokowano Refektarz Zimowy z barokowym kominkiem i kartuszem herbowym Wazów.

Zamek Niski

Przedzamcze pełniło funkcje gospodarcze i obronne. Wzniesiono na nim Karwan, dawną zbrojownię i wozownię, a także Kaplicę św. Wawrzyńca dla służby zamkowej. Do ważnych elementów należą Brama Główna, zwana też Snycerską, oraz Wieża Maślankowa, która w XV wieku służyła jako więzienie. Całość otaczają mury obwodowe z licznymi basztami, a Brama Nowa, zrekonstruowana w latach 2011–2014, pełni obecnie funkcję głównego wejścia na zamek.

Co zobaczyć w Muzeum Zamkowym w Malborku?

Od 1961 roku w murach warowni działa Muzeum Zamkowe w Malborku. Placówka oferuje między innymi wystawy dawnej broni, bursztynu oraz porcelany i fajansu. Zwiedzający mogą też poznawać wyroby rzemiosła artystycznego. W muzeum zgromadzono kilka rozbudowanych kolekcji.

Kolekcje muzealne

Najważniejsze zbiory są dostępne dla zwiedzających i obejmują:

W kolekcji bursztynu szczególnie cenna jest szkatuła autorstwa Christopha Mauchera. Znajduje się w niej również figura atlety z drugiej ćwierci XVIII wieku, przypisywana warsztatowi Jacoba Dobbermanna. W ceramice uwagę zwraca mlecznik z manufaktury Etruria Josiaha Wedgwooda z około 1770 roku. Kolekcja detalu architektonicznego powstała podczas regotyzacji prowadzonej między innymi przez Conrada Steinbrechta.

Projekty badawcze i digitalizacja

Muzeum prowadzi również projekty naukowe i digitalizację zbiorów. Od 2018 roku realizuje badania strat wojennych zamków w Malborku i Kwidzynie. Wspólnie z Muzeum Narodowym w Warszawie bada Poliptyk Grudziądzki. Zbiory udostępniane są wirtualnie dzięki projektowi Skarby Zamkowych Kolekcji, a digitalizacja odbywa się także w ramach programu www.muzeach 2.0. Na północnym Przedzamczu realizowany jest projekt FEnIKS Malbork, obejmujący prace konserwatorskie i przystosowanie zabytkowych budynków do celów kulturalnych.

Jakie ciekawostki kryje malborska twierdza?

Budowa całego założenia pochłonęła od 30 do 50 milionów cegieł. Ręcznie produkowano wtedy 600–700 cegieł dziennie, a rocznie wmurowywano od 300 do 600 tysięcy. Przy jednej ścianie pracowało około 16 murarzy, a na całym obwodzie 40–50. Krużganki otaczające dziedziniec ozdobione są kamieniarką, maswerkami i kapitelami kolumienek.

Oblężenie z 1410 roku

Po zwycięstwie pod Grunwaldem wojska Władysława Jagiełły pojawiły się pod murami. Kroniki opisują ciekawą sytuację z lata 1411 roku. Zdrajca miał wywiesić czerwoną flagę w oknie refektarza letniego jako sygnał dla oblegających. Wystrzelono wtedy kulę armatnią ważącą 80 kilogramów, która miała trafić w jedyny filar podtrzymujący konstrukcję. Kula ominęła go o sześć centymetrów, a jej fragment do dziś tkwi nad kominkiem.

Legendy i niezwykłe wizyty

Warownia przyciągała znane postacie. Bywali tu Kazimierz Wielki i Mikołaj Kopernik. W 1807 roku zamek odwiedził Napoleon Bonaparte, a syn cesarza chińskiego przywiózł w darze dachówki z pałacu w Pekinie oraz cegły z muru chińskiego. W Malborku zachowały się też ślady Szpitala Jerozolimskiego i dawnej Szkoły Łacińskiej założonej w 1352 roku przez wielkiego mistrza Winricha von Kniprode.

Wokół miasta krążą legendy. Jedna dotyczy studni przy Szpitalu Jerozolimskim, do której wrzucono skarb w złotych monetach. Obok znajdował się cmentarz, nazywany przeklętym. Pochowano tam w 1710 roku prawie 1500 osób zmarłych podczas epidemii cholery, a nocne opowieści o tym miejscu wciąż są powtarzane.

Jak zaplanować zwiedzanie zamku?

Zwiedzanie z przewodnikiem zajmuje zwykle 3–4 godziny. Muzeum Zamkowe w Malborku jest otwarte w poniedziałki od 9:00 do 20:00, a od wtorku do niedzieli od 9:00 do 19:00. Adres obiektu to ulica Starościńska 1 w Malborku. Bilety można kupić online, co pozwala ominąć kolejkę. Najlepszy widok na twierdzę rozciąga się od strony rzeki Nogat, a przejście mostem przez Nogat pozwala spojrzeć na bryłę od zachodu.

Planując wizytę, warto uwzględnić kilka rzeczy:

• zarezerwuj bilet w systemie internetowym muzeum,
• przeznacz na zwiedzanie przynajmniej trzy godziny,
• zacznij trasę od Bramy Nowej, która jest głównym wejściem,
• sprawdź aktualne godziny otwarcia w wybrany dzień.

Od maja do września odbywają się spektakle światło i dźwięk, a w sezonie można trafić na inscenizację Oblężenia Malborka. Kontakt z informacją turystyczną jest możliwy pod numerami telefonów +48 55 647 08 00, +48 55 647 09 02 oraz +48 55 647 09 78.