Latarnia morska na Faros – historia, opis, ciekawostki

Latarnia morska na Faros to starożytna wieża nawigacyjna zbudowana około 280–279 roku p.n.e. na wysepce Faros u wejścia do portu w Aleksandrii. Konstrukcja osiągała najprawdopodobniej 115–120 metrów, a Józef Flawiusz przypisywał jej nawet 180 metrów. Ten jeden z siedmiu cudów świata starożytnego przez wieki pomagał żeglarzom bezpiecznie docierać do Egiptu. Zapraszam do lektury.

Czym była latarnia morska na Faros?

Antyczny podróżny nie powiedziałby, że Aleksandria leży w Egipcie, ale że leży przy Egipcie. Miasto założone w 332 roku p.n.e. przez Aleksandra III Macedońskiego młodością i greckim charakterem odróżniało się od reszty kraju. Było największym portem Egiptu i do 1952 roku pełniło funkcję drugiej obok Kairu stolicy.

Latarnia stanęła na przybrzeżnej wysepce Faros na Morzu Śródziemnym, u wejścia do portu. Ze stałym lądem łączyła ją grobla heptastadion o długości około 1,5 kilometra, którą skonstruował Deksifanes z Knidos. Przez wieki osadzający się piasek poszerzał to połączenie, tworząc obecny półwysep o szerokości 1,5 kilometra.

W czasach swojej świetności była najwyższą budowlą świata o podstawie krótszej od wysokości. Choć wśród siedmiu cudów świata starożytnego jest najmłodsza, o jej wyglądzie wciąż wiadomo bardzo mało. Od nazwy wyspy Faros pochodzą też określenia latarni morskiej w kilku językach.

Kto i kiedy wzniósł latarnię?

Budowę rozpoczęto na polecenie Ptolemeusza I, władcy Egiptu z dynastii Lagidów, a ukończono za rządów jego syna Ptolemeusza II. Projekt opracował Sostratos z Knidos, grecki architekt i konstruktor. Prace trwały przypuszczalnie 14–20 lat i pochłonęły 800 talentów, czyli kwotę uznawaną za olbrzymią.

Niektórzy historycy nie wykluczają, że ogólna koncepcja wzniesienia takiej budowli mogła pochodzić od Aleksandra III Macedońskiego. Pewne jest natomiast, że Ptolemeusz I nie doczekał zakończenia prac – zmarł około 283 roku p.n.e.

Podstęp Sostratosa

Zgodnie z obyczajem na budowli umieszczono tynk z napisem wychwalającym fundatora. Sostratos z Knidos chciał jednak, aby to jego imię przetrwało dla potomnych. Pod warstwą tynku ukrył własną inskrypcję, która odsłoniła się po latach, gdy zewnętrzna powłoka odpadła.

Sostratos, syn Deksifanesa z Knidos, poleca wszystkich żeglarzy opiece bogów.

Sprytny zabieg architekta wspominali później między innymi Strabon, Lukian z Samostaty, Pliniusz Starszy i Posidippos.

Jak wyglądała aleksandryjska latarnia?

Dokładny wygląd budowli nie jest znany, a współczesne rekonstrukcje w dużej mierze opierają się na wyobraźni badaczy. Wiadomo jednak, że wzniesiono ją na planie kwadratu o boku 180 metrów. Na tej podstawie budowano kolejne, coraz węższe kondygnacje.

Konstrukcja i wymiary

Najniższa część miała przekrój kwadratowy, środkowa była ośmiokątna, a górna okrągła. Całość wieńczyła kopuła wsparta na ośmiu kolumnach, na której stał posąg Posejdona o wysokości około 7 metrów. Przyjmuje się, że cały obiekt mierzył 115–120 metrów, choć Józef Flawiusz w Wojnie żydowskiej podał aż 180 metrów.

Porównanie to pokazuje skalę przedsięwzięcia, które w starożytności nie miało odpowiednika.

Materiały i mechanizmy

Budowla miała być wzniesiona z bloków wapiennych i obłożona płytami z białego wypolerowanego marmuru. Na niższych kondygnacjach znajdowała się winda do transportu opału, a sama latarnia posiadała cysternę ze słodką wodą. Opał dostarczano na grzbietach osłów oraz z pomocą tragarzy.

Na szczycie rozpalano ogień, a metalowe lustra odbijały światło dzienne i sztuczne. Potwierdzają to opisy arabskiego geografa Abu Abd Allaha Muhammada Idrisiego z XI wieku.

Wizerunek z monet i inskrypcja

Jedynym zachowanym starożytnym odwzorowaniem jest wizerunek na monecie Ptolemeusza II. Przedstawia wysoką budowlę z postacią na szczycie, co potwierdza tylko ogólny zarys konstrukcji. Dzięki inskrypcji Sostratosa przetrwało za to nazwisko architekta.

Jaką rolę pełniła latarnia morska?

Była to pomoc nawigacyjna dla statków wpływających do jednego z najbardziej ruchliwych portów starożytności. Wejście do aleksandryjskiego portu roiło się od skał i mielizn, więc dobrze widoczna budowla ułatwiała żeglarzom manewrowanie. Światło z jej szczytu dostrzegano z odległości 300 stadionów, czyli około 55 kilometrów.

Światło z latarni było widoczne z odległości około 55 kilometrów, co pozwalało żeglarzom zawczasu omijać skały i mielizny przy wejściu do portu.

Równie ważna była funkcja reprezentacyjna. Aleksandrię w czasach helleńskich i rzymskich określano mianem lampra kai lamprotate, a okazała latarnia podkreślała potęgę Lagidów. Miasto słynęło także z Biblioteki Aleksandryjskiej, która w szczytowym okresie liczyła 700 tysięcy zwojów, oraz z Muzejonu – drugiej uczelni wyższej na świecie po Akademii Platońskiej.

Upadek i ciekawostki latarni na Faros

Budowla ucierpiała już podczas zdobycia Aleksandrii przez Cezara, a potem była odnowiona przez Klaudiusza i Nerona. Kolejne trzęsienia ziemi w IV i X wieku mocno naruszyły jej konstrukcję. W IX wieku dolną część zaadaptowano na meczet o nietypowej orientacji północ–południe.

Trzęsienia ziemi i fort Kajtbaja

Kataklizmy nawiedzały budowlę w latach 1261, 1303 i 1323, a ostateczne zniszczenie przyniosło trzęsienie ziemi z 1375 roku. Pozostałe ruiny posłużyły w 1480 roku sułtanowi Kait Bejowi do budowy fortu, zwanego dziś Qaitbay. Na fundamentach dawnej latarni znajduje się obecnie muzeum morskie.

Ciekawostki o latarni

W zachowanych przekazach pojawia się kilka mniej oczywistych faktów:

• budowa trwała od 14 do 20 lat i kosztowała 800 talentów;
• w Taposiris Magna wzniesiono pomniejszoną replikę latarni za czasów Ptolemeusza II;
• według legendy Ptolemeusz II zamknął w niej 72 uczonych w piśmie, aby niezależnie dokonali przekładu Starego Testamentu;
• od nazwy Faros wywodzą się francuskie phare, włoskie i hiszpańskie faro, portugalskie farol oraz greckie faros.

Najwyższa współczesna latarnia morska Jeddah Light w Dżuddzie mierzy 133 metry. Jeśli przyjąć szacunki 115–120 metrów dla aleksandryjskiej latarni, w dzisiejszych czasach nadal byłaby drugim najwyższym tego typu obiektem.