Posąg Zeusa w Olimpii – historia, opis, ciekawostki

Posąg Zeusa w Olimpii mierzył około 13 metrów wysokości i powstał w latach 437–432 p.n.e. Był zaliczany do siedmiu cudów świata starożytnego. Jego twórcą został ateński rzeźbiarz Fidiasz, a do budowy wykorzystał złoto i kość słoniową. W artykule znajdziesz więcej faktów o historii, wyglądzie i losach tego dzieła.

Jak powstał Posąg Zeusa w Olimpii?

W V wieku p.n.e. w Olimpii stała już świątynia Zeusa, ale w jej wnętrzu brakowało monumentu, który oddawałby potęgę boga. Rada sanktuarium olimpijskiego zdecydowała o wzniesieniu gigantycznej rzeźby, która mogłaby konkurować z dziełami ateńskiego Akropolu. Wybór wykonawcy padł na Fidiasza, choć w Atenach toczył się wówczas wokół niego poważny skandal.

Dlaczego zadanie powierzono Fidiaszowi?

Fidiasz przyszedł na świat w Atenach około 500 roku p.n.e. i zdążył już zdobyć uznanie jako twórca monumentalnych rzeźb. Wcześniej wykonał Atenę Promachos, której hełm był widoczny dla statków wpływających do Pireusu, oraz Atenę Partenos w świątyni Partenon. Zlecenie na pomnik zwycięstwa pod Maratonem w Delfach powierzył mu Kimon, zamożny ateński polityk i wojskowy. Kiedy rzeźbiarza oskarżono o defraudację złota przeznaczonego na Atenę Partenos, miało to prawdopodobnie charakter polityczny i było atakiem na Peryklesa, jego wieloletniego przyjaciela. Rada sanktuarium olimpijskiego, okazując artyście zaufanie, zaprosiła go do Olimpii i zleciła stworzenie posągu Zeusa.

Czym wyróżniała się technika chryzelefantyny?

Do budowy rzeźby zastosowano technikę chryzelefantyny, którą Fidiasz sam opracował. Polegała ona na łączeniu złota i kości słoniowej, a w przypadku monumentalnych figur wymagała dużej wiedzy technicznej. Kość słoniowa nie należy do łatwych materiałów, dlatego greccy rzemieślnicy zwykle używali jej jedynie na małą skalę. Pauzaniasz twierdził, że Fidiasz zmiękczał ją przez podgrzewanie, a inne źródła wspominały o zwilżaniu octem lub piwem. Elementy powstawały w częściach, a następnie transportowano je do świątyni i tam montowano. Podczas wykopalisk odkryto pozostałości warsztatu Fidiasza – dwupiętrowego, dwuizbowego budynku z narzędziami oraz fragment naczynia ojnochoe z napisem „Feidio eimi”, czyli „należę do Fidiasza”.

Jak wyglądał posąg Zeusa?

Rzeźba przedstawiała siedzącego na tronie Zeusa o poważnym i dostojnym obliczu. Na głowie bóg miał wieniec z gałązek oliwnych, a z lewego ramienia zwisał mu złoty płaszcz. W prawej dłoni trzymał statuę bogini Nike, natomiast lewą rękę wspierał na berle zdobionym szlachetnymi kamieniami. Obnażone części ciała wykonano z kości słoniowej, a szatę, włosy i sandały ze złota. W miejscach oczu umieszczono kamienie szlachetne, co nadawało twarzy wyjątkowego wyrazu.

Tron został zbudowany z drewna cedrowego wykładanego hebanem oraz kamieniami szlachetnymi. Na jego oparciach i nogach ukazano postaci bóstw oraz sceny bitewne. Pomiędzy nogami tronu znajdowały się bogato zdobione rozpory, a przy każdej z nóg stały cztery posągi Nike ujęte w tanecznych pozach. Na berle siedział orzeł, uznawany za ptaka poświęconego Zeusowi, a sam tron podtrzymywały dodatkowe kolumny.

Jedynym zachowanym do dziś wizerunkiem olimpijskiej figury są rewersy monet z Elidy. Nie przetrwały natomiast żadne rysunki ani wierne kopie. Wiedza o wyglądzie rzeźby pochodzi głównie z relacji Strabona, Kallimacha z Cyreny i Pauzaniasza, którzy mieli okazję oglądać ją na żywo.

Strabon zapisał, że gdyby Zeus wstał, to przebiłby dach świątyni.

Jak dbano o posąg Zeusa w świątyni?

Świątynia Zeusa w Olimpii została wzniesiona w latach 470–456 p.n.e. i mierzyła 20 metrów wysokości. Była wówczas największą świątynią na Peloponezie i przykładem architektury doryckiej. Wewnątrz celli stanął posąg, a jego konserwacja wymagała szczególnych zabiegów ze względu na łączenie materiałów organicznych i metalowych.

Jaką funkcję pełniła sadzawka z oliwą?

Przed rzeźbą znajdował się basen o powierzchni 6,5 m², wyłożony czarnym wapieniem. Zamiast wody wypełniała go oliwa z oliwek, którą regularnie namaszczano posąg. Tłusta ciecz chroniła kość słoniową i drewniane wnętrze przed pękaniem oraz nadmiernym wysychaniem. Odbicie figury w powierzchni oleju sprawiało dodatkowo, że dzieło wydawało się jeszcze większe.

Jak oświetlano wnętrze świątyni?

Ze względu na rozmiar rzeźby jej górna część znajdowała się powyżej poziomu wejścia, więc bezpośrednie światło z drzwi nie mogło padać na głowę Zeusa. W południe słońce było już zbyt wysoko, aby promienie docierały do sanktuarium. Badania z użyciem światła ultrafioletowego i laserów wykazały, że na dachu mogły być umieszczone cienkie, półprzezroczyste marmurowe płytki. Przepuszczały one słabe, ale stałe światło przez cały dzień, jednocześnie chroniąc wnętrze przed deszczem.

Co się stało z posągiem i świątynią?

Posąg przetrwał około 800 lat, a jego popularność nie słabła nawet w czasach rzymskich. Gdy w 391 roku cesarz Teodozjusz I zdelegalizował pogańskie kulty i zakazał organizowania igrzysk olimpijskich, sanktuarium w Olimpii stopniowo popadło w zapomnienie. Rzeźba stała się częścią kolekcji dzieł sztuki, które w nowej rzeczywistości traktowano już inaczej.

Dlaczego posąg trafił do Konstantynopola?

Około 420 roku figurę przetransportowano do Konstantynopola, ówczesnej stolicy Cesarstwa Wschodniorzymskiego. Trafiła tam jako element zbioru pogańskich starożytności. W pewnym momencie znalazła się wśród obiektów, które przepadły w pożarze w 426 lub 475 roku. Świątynię Zeusa w Olimpii spalono z rozkazu Teodozjusza II w 426 roku, a jej pozostałości ostatecznie zniszczyły trzęsienia ziemi w 551 i 552 roku.

Czy Kaligula chciał przewieźć posąg do Rzymu?

W I wieku n.e. cesarz Kaligula polecił przewiezienie rzeźby do Rzymu. Według przekazu, gdy robotnicy mieli przystąpić do jej demontażu, Zeus zaczął się śmiać tak mocno, że zawalił się sufit i przerażeni pracownicy uciekli. Ta historia pokazuje, jak silnie dzieło oddziaływało na wyobraźnię ówczesnych mieszkańców basenu Morza Śródziemnego.

Jak Posąg Zeusa wypada na tle współczesnych monumentów?

Wysokość 13 metrów robiła ogromne wrażenie w starożytności, ale dzisiaj rekordowe pomniki są znacznie wyższe. Nie zmienia to faktu, że żaden ze współczesnych gigantów nie powstał z połączenia złota i kości słoniowej. Właśnie ten aspekt sprawia, że starożytne dzieło Fidiasza pozostaje wyjątkowe pod względem techniki i użytych materiałów. W petersburskim Ermitażu znajduje się rzymski posąg Jowisza z drugiej połowy I wieku n.e., znaleziony w ruinach willi cesarza Domicjana, ale wykonano go z marmuru, drewna i gipsu, dlatego trudno uznać go za wierną kopię olimpijskiego pierwowzoru.

Statua Jedności w Indiach

Obecnie największym monumentem na świecie jest Statua Jedności w Indiach. Przedstawia Vallabhbhaia Patela, polityka, który przyczynił się do zjednoczenia 562 stanów książęcych w pierwszych latach niepodległych Indii. Pomnik wraz z cokołem liczy 240 metrów wysokości i stoi niedaleko miasteczka Kevadia w stanie Gudźarat. Budowę ukończono 31 października 2018 roku, a do listopada 2022 roku odwiedziło go 10 milionów osób.

Posąg Wielkiego Buddy z Lushan

Drugi co do wielkości pomnik świata znajduje się w Chinach. Posąg Wielkiego Buddy z Lushan ma 208 metrów wysokości, a jego lśniąca powłoka powstała z 1100 miedzianych elementów o łącznej masie około 1000 ton. W konstrukcji nie użyto jednak ani złota, ani kości słoniowej, co wyraźnie odróżnia go od starożytnej rzeźby z Olimpii.