Świątynia Artemidy w Efezie – historia, opis, ciekawostki

Artemizjon w Efezie, znany też jako świątynia Artemidy, był największą budowlą świata hellenistycznego i jednym z siedmiu cudów starożytnych. Z dawnej świątyni przetrwały do dziś tylko jedna kolumna i fundamenty, ale historia tego miejsca wciąż budzi podziw. W artykule znajdziesz opis architektury, dzieje kolejnych wersji budowli oraz praktyczne informacje o zwiedzaniu ruin.

Czym był efeski Artemizjon i dlaczego uchodził za cud świata?

Świątynia Artemidy w Efezie, nazywana Artemizjonem, stała w Jonii na zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej, w pobliżu dzisiejszego miasta Selçuk w Turcji. Zanim w tym miejscu pojawili się Grecy, funkcjonowało tam sanktuarium bogini-matki Kybele. Po przybyciu kolonistów utożsamiono ją z Artemidą, a efeska odmiana bogini przejęła wiele cech wcześniejszej opiekunki płodności i przyrody.

Artemizjon zasłużył na miano cudu świata. Był największą budowlą świata hellenistycznego, większą od ateńskiego Partenonu, i pierwszą monumentalną budowlą wzniesioną w całości z marmuru. Jego orientację przestrzenną – zwrócenie na zachód – ustalono przez analogię do świątyń Artemidy w Sardes i Magnezji.

Znaczenie Artemizjonu wykraczało poza religię. Świątynia pełniła funkcję ważnego centrum finansowego Lewantu, a miasto kilka razy otrzymało tytuł neokoroz, czyli strażnika świątyni. W okresie rzymskim kult Artemidy, utożsamianej z Dianą, nadal przyciągał pielgrzymów z całego regionu. Efeska Artemida przedstawiana była w sukni ozdobionej miejskimi wieżami, symbolizującymi władzę nad cywilizacją, oraz wizerunkami zwierząt. Nazywano ją także Pszczelą Boginią, a na monetach bitych w Efezie pojawiał się wizerunek królowej pszczół.

Jak powstawała archaiczna świątynia Artemidy?

Zanim wzniesiono wielki Artemizjon, miejsce to miało już długą historię kultową. Wykopaliska brytyjskich archeologów ujawniły trzy wcześniejsze budowle: najstarszy ołtarz z VII wieku p.n.e. oraz dwie kolejne z małą świątynią zwaną naiskos. Z najpóźniejszej warstwy z początku VI wieku p.n.e. pochodzi między innymi figurka z kości słoniowej przedstawiająca postać niosącą misę ofiarną.

Decyzja o wzniesieniu monumentalnej świątyni zapadła w złotym wieku jońskich kolonii. Efez rywalizował wtedy z pobliską wyspą Samos, gdzie powstała świątynia o wymiarach 52,5 na 105 metrów. Aby przebić sąsiadów, sprowadzono z Krety architekta Chersifrona i jego syna Metagenesa oraz Teodorosa z Samos, znającego budowę na podmokłym terenie. Efektem był stylobat o rozmiarach 55,10 na 115,14 metra, co uczyniło Artemizjon największą budowlą świata greckiego.

Prace budowlane i transport marmuru

Archaiczny Artemizjon zaprojektowano jako joński dipteros, czyli budowlę otoczoną podwójną kolumnadą. Kolumn było łącznie 127, z czego 36 ustawiono od frontu. Każda mierzyła 19 metrów wysokości. Całość wykonano z marmuru, a sklepienie i posąg zrobiono z drewna cedrowego. Wrota świątyni wykonano z cyprysu i ozdobiono złoceniami. Według przekazów Teodoros z Samos miał też zaprojektować we wnętrzu system ocieplania.

Transport kamienia był ogromnym wyzwaniem. Walce kolumn przewożono bez wozów – Chersifron otaczał je plecionymi obręczami z drewnianych prętów i mocował w drewnianych ramach, a następnie przeciągano całość po drodze. Metagenes opracował sposób przewożenia prostopadłościennych bloków: zawieszał je na żelaznych czopach między dwoma drewnianymi kołami o średnicy około 4 metrów, a całość otaczał ramą zaprzęganą do zwierząt pociągowych.

Rzeźby i konkurs na Amazonkę

Do zdobienia świątyni zaangażowano najwybitniejszych rzeźbiarzy epoki, między innymi Fidiasza, Polikleta i Kresilasa. Około 430 roku p.n.e. Efez ogłosił konkurs na rzeźbę rannej Amazonki. Pierwsze miejsce zajął Poliklet, drugie Fidiasz, a trzecie Kresilas. Każda z tych wersji różniła się proporcjami i charakterem przedstawienia.

Budowlę nazywano też świątynią Krezusa, ponieważ lidyjski władca przekazał na nią liczne fragmenty konstrukcji. Jego królestwo upadło w 546 roku p.n.e., co pozwala szacować ukończenie prac na około 550 rok p.n.e. Według części przekazów wznoszenie zajęło nawet 120 lat, choć budynek był jeszcze później wykańczany i upiększany.

Jak Artemizjon został zniszczony i odbudowany?

Archaiczny Artemizjon przetrwał około dwustu lat. W 356 roku p.n.e. podpalił go szewc Herostrates, który liczył na wieczną sławę. Tradycja wiąże noc pożaru z narodzinami Aleksandra Wielkiego. Efezjanie skazali sprawcę na śmierć i starali się wymazać jego imię z pamięci, ale ten zamiar nie powiódł się.

Artemizjon spłonął w 356 roku p.n.e. z rąk Herostratesa, a jego imię przetrwało mimo wyroku zapomnienia.

Gdy w 334 roku p.n.e. Aleksander Wielki przybył do Efezu, złożył ofiary pośród ruin i zaproponował sfinansowanie odbudowy. Mieszkańcy odrzucili warunek umieszczenia w świątyni inskrypcji sławiących jego imię, odpowiadając, że nie wypada, aby bóg budował świątynię drugiemu bogu. Odbudowę rozpoczęto zatem ze składek miasta i częściowo ze sprzedaży niewykorzystanych elementów spalonej budowli.

Jak wyglądał hellenistyczny Artemizjon?

Odbudową kierowali architekci Dejnokrates, Demetrios i Pajonios. Nowa wersja Artemizjonu stanęła na fundamentach starszej budowli i pod względem planu była jej wierną kopią. Główna różnica polegała na podwyższeniu budowli o 13-stopniowe podium, a kolumny obniżono do wysokości 17,65 metra.

Ołtarz i układ przestrzenny

Ołtarz świątyni odkryto dopiero w 1965 roku podczas prac archeologicznych. Miał kształt podkowy, a teren znajdował się poniżej poziomu wody, dlatego przed wykopaliskami trzeba było używać pomp. W okolicy natrafiono też na starożytne kanały i ołowianą rurę, co świadczy o problemach z podmokłym gruntem już w starożytności.

Posąg Artemidy i dekoracja

Posąg kultowy z nowej świątyni wykonano w technice chryzelefantyny. Do jego budowy użyto złota, srebra, kości słoniowej, hebanu i czarnego kamienia. Oryginał nie przetrwał, a jego wygląd znany jest z późniejszych kopii rzymskich.

Nad dekoracją rzeźbiarską pracowali Skopas, Praksyteles i Apelles. Skopas wykonał płaskorzeźby w dolnej części kolumn, Praksyteles brał udział w pracach nad ołtarzem, a Apelles ozdobił wnętrza malowidłami. Hellenistyczny Artemizjon pozostawał ważnym ośrodkiem kultu aż do najazdu Gotów w 268 roku n.e. i nigdy nie został odbudowany.

Co można dziś zobaczyć na terenie Artemizjonu i jak go zwiedzać?

Do dziś z Artemizjonu zachowały się skromne pozostałości: jedna samotna kolumna i fundamenty ołtarza. Ruiny są dostępne codziennie w godzinach 8:30–17:30, a wstęp jest bezpłatny. Dla wielu osób widok ten bywa rozczarowujący, porównywalny z próbą zobaczenia Wielkiego Ołtarza Zeusa w Pergamonie.

Dobrym punktem widokowym na teren świątyni i okolicę jest pobliskie wzgórze Ayasoluk z bazyliką świętego Jana. W Muzeum Efeskim w Selçuku można obejrzeć posągi efeskiej Artemidy, a w wiedeńskim Muzeum Efezu znajdują się między innymi ołtarz i posąg rannej Amazonki.

Do ruin najłatwiej dotrzeć z centrum Selçuku pieszo. Należy kierować się drogą w stronę antycznego miasta Efez, a następnie skręcić w uliczkę Artemis Tapınağı odchodzącą od Dr. Sabri Yayla Bulvarı. Podczas zwiedzania warto pamiętać o kilku obiektach w tej samej okolicy:

• ruiny antycznego Efezu z teatrem i biblioteką Celsusa,
• Muzeum Efeskie w Selçuku,
• bazylika świętego Jana na wzgórzu Ayasoluk,
• pozostałości twierdzy i dawnego akropolu.