Krzywa Wieża w Pizie – historia, ciekawostki, zwiedzanie

Krzywa Wieża w Pizie jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych budowli świata i pełni funkcję dzwonnicy katedralnej. To miejsce przyciąga rocznie około 10 milionów turystów, a w 1987 roku cały zespół placu Katedralnego trafił na listę światowego dziedzictwa UNESCO. W artykule znajdziesz najważniejsze informacje o historii, architekturze, biletach i ciekawostkach związanych z tą niezwykłą konstrukcją.

Gdzie znajduje się Krzywa Wieża w Pizie?

Krzywa Wieża w Pizie stoi na pokrytym trawą placu Katedralnym, znanym szerzej jako Plac Cudów, czyli Piazza dei Miracoli. To tam, w północno-zachodniej części Pizy, w regionie Toskania, wznosi się cały zespół religijny, który od 1987 roku figuruje na liście UNESCO.

Obok wieży na placu znajdują się trzy inne arcydzieła średniowiecznej architektury – katedra Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, baptysterium św. Jana oraz cmentarz Camposanto. Cały kompleks powstawał pomiędzy XI a XIII wiekiem. Jako pierwszą wzniesiono katedrę w 1064 roku, następnie baptysterium w 1152 roku, potem dzwonnicę zwaną dziś Krzywą Wieżą w 1173 roku, a na końcu cmentarz Camposanto w 1277 roku.

Warto podkreślić, że katedra i baptysterium skrywają unikatowe dzieła rzeźbiarzy z rodu Pisano – ojca Nicoli i syna Giovanniego. Te realizacje należą do najważniejszych przykładów włoskiej rzeźby romańskiej. W momencie powstania zespół na Piazza dei Miracoli był jednym z najwspanialszych kompleksów religijnych w Europie.

Historia budowy Krzywej Wieży

Budowę dzwonnicy rozpoczęto w 1173 roku, choć część źródeł podaje rok 1174. Obiekt miał świadczyć o bogactwie i prestiżu republiki Pizy, która w tamtym okresie była potęgą handlową i militarną. Wieża pełniła funkcję samodzielnej kampanili, czyli dzwonnicy katedralnej.

Prace szybko napotkały poważny problem. Po wzniesieniu trzech kondygnacji zaobserwowano, że konstrukcja zaczyna się przechylać. Powodem było osadzenie fundamentów na niestabilnym podłożu z miękkiej gliny, piasku i muszli. Fundament okazał się zbyt płytki, miał zaledwie około 3 metrów głębokości.

W tamtym czasie Piza prowadziła liczne konflikty zbrojne z innymi republikami morskimi. Budowę przerwano na blisko sto lat. Ta przerwa okazała się zbawienna, ponieważ dała gruntowi czas na ustabilizowanie się. Późniejsze prace powierzono Giovanniemu di Simone, który dobudował kolejne trzy poziomy. Architekt próbował skorygować odchylenie, tworząc nieco wyższe piętra po stronie krótszej, ale zabieg tylko pogłębił problem.

Ostatnią kondygnację z dzwonami ukończono w 1372 roku, czyli prawie 200 lat od rozpoczęcia inwestycji. Od tego czasu wieża przechylała się średnio o nieco ponad 1 mm rocznie, aż jej odchylenie osiągnęło około 4,5 metra. W 1990 roku rozpoczęto wielki projekt stabilizacyjny, który wymusił zamknięcie obiektu dla odwiedzających.

Dlaczego Krzywa Wieża w Pizie jest krzywa?

Krzywa Wieża zawdzięcza swój charakterystyczny przechył przede wszystkim błędom konstrukcyjnym oraz specyficznym warunkom geologicznym. Główną przyczyną jest zbyt płytki fundament osadzony na miękkim, niestabilnym gruncie złożonym głównie z gliny, piasku i muszli. Taki grunt nie był w stanie równomiernie utrzymać ogromnej masy budowli, której waga wynosi około 14,5 tysiąca ton.

Już na etapie budowy trzeciego piętra w 1178 roku wieża zaczęła widocznie przechylać się na południe. Wcześniej, w początkowej fazie budowy, konstrukcja przechyliła się najpierw na północ. Gdy dobudowano kolejne kondygnacje, zmienił się środek ciężkości, co spowodowało ostateczny przechył na południe.

Próby naprawienia sytuacji przez dodawanie wyższych kondygnacji z jednej strony sprawiły, że wieża stała się asymetryczna i zyskała charakterystyczną krzywiznę. Na pogłębienie nachylenia wpłynęły również naturalne procesy osiadania gruntów w kolejnych stuleciach.

Parametry techniczne i architektura

Dzwonnica powstała w stylu romańskim, choć ostatni poziom ma już zauważalne cechy gotyckie. W jej architekturze można dostrzec także wpływy bizantyjskie i muzułmańskie, widoczne na przykład w zewnętrznych obwódkach z czerwonego i białego marmuru. Najbardziej charakterystycznym elementem fasady są kolumny otaczające sześć środkowych kondygnacji.

Wieża ma osiem pięter i powstała na planie okręgu o średnicy 15,5 metra. Jej całkowita wysokość wynosi około 56,60 metra po stronie wyższej i 55,80 metra po stronie niższej. Według części materiałów wysokość całkowita to 54,98 metra. Planowana pierwotnie wysokość miała sięgać 60 metrów.

Budowla wzniesiona jest z białego marmuru. Całkowita masa konstrukcji to 14 700 ton. Na szczycie znajduje się siedem dzwonów, z których każdy odpowiada jednej z nut muzycznych. Z obawy przed wibracjami dzwony nie są już jednak regularnie używane.

Stabilizacja i prace ratunkowe

Przez stulecia różni inżynierowie podejmowali próby powstrzymania przechyłu. W XIX wieku pierwsze działania przyniosły przeciwny skutek. W 1890 roku odchylenie osiągnęło 5,24 stopnia. Pierwszy precyzyjny pomiar wykonano w 1911 roku i ustalono wtedy, że wynosi 5,25 stopnia, co odpowiadało wychyleniu o 4,22 metra pomiędzy najwyższym a najniższym piętrem. Przechył rósł z czasem coraz szybciej – w latach 30. średnio o 4 sekundy łukowe rocznie, a pod koniec lat 80. o 6 sekund rocznie.

W 1934 roku Benito Mussolini uznał krzywą wieżę za wstyd dla Włoch i nakazał wiercenie otworów oraz wlewanie betonu. Działanie to zamiast poprawić sytuację, tylko pogłębiło przechył.

W 1990 roku z powodu niebezpiecznego nachylenia wieżę zamknięto dla turystów. Prace konserwatorskie trwały aż do 2001 roku. W 1993 roku po północnej stronie ustawiono obciążenie ze sztab ołowianych o masie 600 ton, co po raz pierwszy doprowadziło do zmniejszenia przechyłu. W 1995 roku obciążenie zwiększono do 870 ton, a docelowo zastosowano 900 ton ołowiu.

Ostatecznie wybrano metodę polegającą na wybieraniu gruntu w małych porcjach od strony północnej fundamentów. Zabieg prowadzono przez wiele miesięcy. Dzięki temu wieża wyprostowała się o 40 centymetrów, wracając do stanu z połowy XIX wieku. Usunięto spod niej ziemię i zastosowano nowoczesne technologie, takie jak odsysanie gleby oraz dodanie przeciwwag. W kwietniu 2011 roku po 20 latach zakończono prace konserwatorskie. Inżynierowie dali wieży gwarancję na 300 lat.

Obecny stan i monitoring

W tej chwili odchylenie wieży od pionu wynosi niecałe 4 stopnie. Najnowsze pomiary z 2023 roku podają wartość 5,115 stopnia, ale najczęściej w materiałach pojawia się informacja, że prace z lat 1990–2001 zmniejszyły nachylenie z 5,5 stopnia do bezpieczniejszego poziomu 4 stopni. Oscylacja wynosi około pół milimetra rocznie.

Od 1991 roku przechylenie jest monitorowane automatycznie co 4 godziny z dokładnością do 1/100 milimetra.

Od 2001 roku wieża nieznacznie wróciła do pionu – jej wychylenie zmniejszyło się o 4 centymetry. Zespół inżynierów geotechników zaangażowany przez Opera Primaziale Pisana ocenił, że stan 850-letniego zabytku jest bardzo dobry. Dzięki stabilizacji budowla przestała się przechylać po raz pierwszy od wieków.

Dlaczego wieża przetrwała trzęsienia ziemi?

Mimo swojego przechyłu wieża przetrwała co najmniej cztery trzęsienia ziemi. Paradoksalnie to właśnie osadzenie jej na grząskim gruncie uratowało słynny zabytek. Miękkie podłoże działało jak amortyzator i tłumiło wstrząsy, chroniąc konstrukcję przed runięciem.

To samo niestabilne podłoże, które odpowiada za pochylenie, stało się więc naturalnym systemem ochrony sejsmicznej. Interakcja gleby z budowlą powoduje, że fale wstrząsowe nie przenoszą się na konstrukcję w tak destrukcyjny sposób, jak w przypadku budynków posadowionych na twardym gruncie.

Zwiedzanie Krzywej Wieży w Pizie

Wieża udostępniana jest turystom w trakcie około 30-minutowej wycieczki. Przed wejściem przeprowadzana jest kontrola osobista podobna do tej lotniskowej. Aby dostać się na górę, trzeba pokonać 251 nierównych stopni wewnętrznych schodów. Po wejściu na taras czeka panorama Placu Cudów.

Podczas zwiedzania nie można mieć ze sobą żadnych większych przedmiotów. Bagaże i plecaki należy zostawić w przechowalni bagażu. Krzywa Wieża nie jest dostosowana do potrzeb osób z ograniczoną mobilnością. Dzieci poniżej 8. roku życia nie mogą wchodzić na wieżę, a osoby w wieku 8–18 lat muszą przebywać pod opieką dorosłych.

Bilety i informacje praktyczne

Bilety najlepiej kupić wcześniej online, ponieważ liczba miejsc jest ograniczona. Wejściówkę nabywa się na konkretny dzień i godzinę. Jeśli nie stawisz się na czas, bilet przepadnie. Bilet na zwiedzanie wieży i katedry kosztuje 20 euro, natomiast za pakiet obejmujący wszystkie zabytki Placu Katedralnego trzeba zapłacić 27 euro.

Nie ma dostępnych biletów ulgowych dla dzieci i młodzieży. Do darmowego wstępu upoważnione są wyłącznie osoby z niepełnosprawnościami wraz z towarzyszem. Taki bilet można odebrać jednak tylko w kasie po okazaniu odpowiedniego dokumentu. Darmowe wejście możliwe jest wyłącznie przed 10:00 lub przez dwie ostatnie godziny przed zamknięciem.

Godziny otwarcia zależą od pory roku. Cały kompleks Duomo otwarty jest w godzinach 9:00–18:00, choć latem wieżę można zwiedzać nawet do 22:00. Katedra jest najczęściej otwarta od 10:00 do 18:00.

Ciekawostki o Krzywej Wieży w Pizie

Krzywa Wieża jest bohaterką wielu opowieści i legend. Jedna z najsłynniejszych dotyczy Galileusza, który podobno miał zrzucać z niej dwie kule o różnej masie, aby obalić teorię Arystotelesa o prędkości spadania ciał. Wielu historyków kwestionuje jednak, czy eksperyment rzeczywiście miał miejsce w 1600 roku, ze względu na brak wiarygodnych źródeł.

W trakcie II wojny światowej Plac Katedralny ucierpiał w wyniku działań zbrojnych. Najbardziej zniszczony został cmentarz, w którym uszkodzono dach i bezcenne freski ścienne. Mało brakowało, a również Krzywa Wieża zostałaby zmieciona z powierzchni ziemi.

Niemieccy żołnierze wybrali wieżę jako punkt obserwacyjny. Amerykański żołnierz Leon Weckstein miał obserwować budowlę i po zauważeniu w niej Niemców dać sygnał artylerii do ostrzału. Na szczęście nie zauważył żadnego niemieckiego żołnierza, a wieża ocalała. Inna wersja mówi, że amerykańscy żołnierze, zauroczeni pięknem zabytku, postanowili go nie niszczyć.

W samej Pizie znajduje się również kilka innych budowli o podobnym problemie. Do takich obiektów należy między innymi dzwonnica kościoła San Nicola. To pokazuje, że krzywe wieże nie są w tym mieście wyjątkiem, a efektem skali lokalnych warunków geologicznych.

Katedra, baptysterium i inne zabytki Placu Cudów

Plac Cudów to znacznie więcej niż sama Krzywa Wieża. Katedra Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny powstała jako pierwsza i wyznaczyła styl dla całego kompleksu. Baptysterium św. Jana słynie z wyjątkowej akustyki, a cmentarz Camposanto przez wieki był miejscem pochówku znamienitych obywateli Pizy.

Na terenie placu znajdują się także dwa muzea, które warto dodać do planu zwiedzania – Muzeum Sinopie oraz Muzeum Katedralne. To właśnie w nich można zobaczyć oryginalne freski, rzeźby i detale architektoniczne pochodzące z obiektów sakralnych kompleksu.

Ważnym elementem pejzażu placu jest też budynek uznawany za jeden z najlepszych przykładów włoskiego renesansu – Palazzo della Carovana. Stoi około 600 metrów od wieży, przy placu Piazza dei Cavalieri, który stanowił centrum republikańskiej Pizy. Spacer brzegiem rzeki Arno pozwala zobaczyć miasto z innej perspektywy.

Jak dojechać do Krzywej Wieży?

Piza leży w Toskanii, między rzekami Arno i Serchio. Miasto jest dobrze skomunikowane z resztą Włoch – można do niego dojechać samochodem, pociągiem lub autobusem z Rzymu, Florencji, Mediolanu czy Cinque Terre. Podróż z Florencji zajmuje zwykle około godziny.

Lotnisko w Pizie znajduje się około 3 kilometrów od Krzywej Wieży. Dzięki temu turyści przylatujący z Polski mogą prosto z samolotu udać się na spacer w stronę słynnej dzwonnicy. Podróż samochodem z Polski do Pizy to z kolei około 15 godzin drogi.

Atrakcje wokół Krzywej Wieży

Turyści najchętniej ustawiają się tak, żeby na zdjęciach wydawało się, iż podpierają krzywy budynek wyciągniętymi rękami. To najbardziej popularna poza przed obiektem. Warto zarezerwować czas na spokojne obejście placu i zobaczenie wszystkich budynków z zewnątrz, zanim rozpocznie się zwiedzanie wnętrz.

Plac Katedralny jest monumentalny i otwarty. Najlepsze światło do fotografowania pojawia się rano lub późnym popołudniem, gdy unika się największych grup turystycznych. W sezonie letnim wieczorne iluminacje dodatkowo podkreślają biały marmur dzwonnicy.

Czy wieża w Pizie upadnie?

Zawalenie się Krzywej Wieży obecnie jej nie grozi. Inżynierowie oceniają, że budowla została zabezpieczona na kolejne 300 lat. Profesor Nunziante Squeglia, geotechnik z Uniwersytetu Pizy, podkreśla, że najważniejsza jest stabilność konstrukcji, a ta jest znacznie lepsza niż przewidywano.

Wieża bardzo delikatnie się chwieje, ale jest to zjawisko monitorowane i całkowicie kontrolowane. W najnowszych analizach pojawiły się nawet opinie, że dzięki nowoczesnym technikom inżynieryjnym w przyszłości może się jeszcze nieznacznie wyprostować. Na razie jednak jej przechył pozostaje jednym z symboli Włoch.

Kto zaprojektował Krzywą Wieżę?

Autorstwo projektu przypisuje się najczęściej Guglielmowi i Bonanno Pisano. W źródłach jako pierwszy architekt pojawia się także Diotisalvi, który zaprojektował sąsiednie baptysterium – jego imię jest wyryte w kamieniu. Kolejnymi architektami zaangażowanymi w proces budowy byli Giovanni di Simone oraz Giovanni Pisano.

Prace prowadzono w trzech etapach przedzielonych długimi przerwami. Ta skomplikowana historia projektowa sprawia, że trudno dziś jednoznacznie wskazać jednego autora całości. Wieża jest wynikiem pracy kilku pokoleń architektów i rzemieślników.

900 ton ołowiu i inne metody ratunkowe

Podczas prac stabilizacyjnych rozważano między innymi wstrzyknięcie betonu pod fundamenty, ale pomysł ten odrzucono jako zbyt ryzykowny. Zamiast tego zastosowano metodę wybierania gruntu spod północnej strony i obciążenia budowli ołowiem.

Po północnej stronie wieży umieszczono docelowo 900 ton ołowiu. Dzięki temu udało się wyprostować konstrukcję o 40 centymetrów.

Cały projekt ratunkowy prowadził międzynarodowy komitet pod kierunkiem profesora Michele Jamiolkowskiego z Politechniki w Turynie. Urodzony w Stryju na dawnych Kresach II Rzeczypospolitej inżynier geotechnik był w latach 1990–2001 przewodniczącym tego komitetu. To jemu w dużej mierze przypisuje się uratowanie zabytku.

Prace zespołu Jamiolkowskiego

Komitet Jamiolkowskiego liczył 12 osób, wśród których znaleźli się eksperci geotechniki, inżynierowie specjalizujący się w materiałach budowlanych oraz konserwatorzy zabytków. Przez cztery lata trwały dyskusje i obliczenia. W 1994 roku zastosowano metodę sztucznego zamrażania podstawy wieży w części południowej, ale okazała się nieskuteczna i pogłębiła nachylenie.

Po tym negatywnym doświadczeniu wybrano metodę wybierania gruntów w małych porcjach przez wiele miesięcy od strony północnej fundamentów. Okazała się fantastycznym rozwiązaniem i została znacznie lepiej oceniona przez ekspertów zajmujących się ochroną zabytków. Pozwoliła doprowadzić do ustabilizowania budowli w 2000 roku.

Nasz komitet był jedenastym w historii, który otrzymał zadanie ustabilizowania Krzywej Wieży. Dziesięciu poprzednim komisjom nie udało się tego zrobić, przede wszystkim dlatego, że nie miały wolnej ręki w wydawaniu pieniędzy i wykonywaniu robót.

Profesor Jamiolkowski podkreślał, że wyprostowanie wieży było zabronione. Jej nachylenie jest jednym z symboli Włoch, a znaczne zmniejszenie przechyłu zredukowałoby też liczbę przyjeżdżających turystów. Komitet otrzymał zalecenie, by zmniejszyć przechył o 10 procent. Ostatecznie limit ten nieznacznie przekroczono.

850-lecie Krzywej Wieży

9 sierpnia 2023 roku rozpoczęły się obchody 850-lecia położenia kamienia węgielnego pod budowę wieży. Z tej okazji przygotowano wiele imprez, które trwały cały rok. Dokładnie 9 sierpnia 1173 roku rozpoczęła się budowa obiektu.

W programie jubileuszu znalazły się między innymi bicie dzwonów o godzinie 12:00, bezpłatny wstęp do wszystkich zabytków na Piazza del Duomo z wyjątkiem dzwonnicy, iluminacja Krzywej Wieży oraz koncert fortepianowy Maestro Ramina Bahramiego na schodach katedry.

Czy Galileusz naprawdę zrzucał kule z wieży?

Eksperyment Galileusza ze spadkiem swobodnym ciał to jedna z najbardziej znanych historii związanych z Krzywą Wieżą. W 1600 roku uczony miał rzekomo zrzucić z niej dwie kule, aby obalić teorię Arystotelesa mówiącą, że ciała o większej masie spadają szybciej. Legenda głosi, że to właśnie wtedy odkrył prawo swobodnego spadania.

Problem w tym, że nie ma na to wiarygodnych źródeł. Wielu historyków uważa opowieść za mit, który przez wieki urósł do rangi faktu. Mimo to pozostaje ona jedną z najsłynniejszych anegdot związanych z tą budowlą i przyciąga uwagę turystów z całego świata.

Plac Cudów w liczbach

Poniższa tabela przedstawia najważniejsze dane techniczne dotyczące Krzywej Wieży:

Najczęstsze pytania o zwiedzanie

Czy bilet wstępu jest ważny przez cały dzień?

Bilet na Krzywą Wieżę kupuje się na konkretny dzień i godzinę. Nie można wejść o dowolnej porze. Liczba miejsc jest ograniczona, dlatego najlepiej zarezerwować wejściówkę z wyprzedzeniem online. Jeśli nie stawisz się na czas, bilet przepadnie.

Dlaczego dzieci poniżej 8 lat nie mogą wchodzić?

Wejście na wieżę wiąże się z pokonaniem 251 nierównych stopni i przebywaniem na wysokości. Z tego powodu wprowadzono ograniczenia wiekowe. Osoby poniżej 8. roku życia nie są wpuszczane, a dzieci w wieku 8–18 lat muszą przebywać pod opieką dorosłych. Krzywa Wieża nie jest też dostosowana do potrzeb osób z ograniczoną mobilnością.

Czy można zostawić bagaż?

Tak, ale nie można wnosić większych przedmiotów na teren zwiedzania. Plecaki i torby należy oddać do przechowalni bagażu. Przed wejściem przeprowadzana jest kontrola osobista podobna do tej lotniskowej.

Ile trwa wejście na wieżę?

Cała wycieczka trwa około 30 minut. Czas ten obejmuje wejście po 251 stopniach, pobyt na tarasie i zejście. W sezonie letnim warto przyjść wcześniej, by spokojnie przejść kontrolę i przygotować się do zwiedzania.

Czy warto łączyć zwiedzanie z innymi zabytkami?

Tak, plac Katedralny oferuje znacznie więcej niż sama dzwonnica. Katedra, baptysterium, cmentarz Camposanto oraz dwa muzea tworzą spójny kompleks, który można zwiedzać z jednym biletem łączonym. Pakiet obejmujący wszystkie zabytki placu kosztuje 27 euro i daje pełny obraz średniowiecznej sztuki Pizy.