Najstarsze miasto w Polsce – które z nich zasługuje na ten tytuł?

Za najstarsze miasto w Polsce pod względem formalnym uznaje się Złotoryję, która otrzymała prawa miejskie przed 1211 rokiem z nadania księcia Henryka Brodatego. Kalisz i Biskupin mają starsze ślady osadnictwa, lecz nie uzyskały wtedy statusu miasta. Tytuł najstarszego miasta zależy zatem od przyjętego kryterium. Sprawdź, co przesądza o pierwszeństwie i które miejscowości znajdują się w ścisłej czołówce.

Jakie kryteria decydują o tytule najstarszego miasta?

W potocznym rozumieniu miasto to zwarta zabudowa oraz wyraźnie wyodrębnione funkcje handlowe i usługowe. Historycy potrzebują jednak daty, która nie pozostawia wątpliwości interpretacyjnych. Dlatego w zestawieniach najstarszych miast najczęściej bierze się pod uwagę rok wystawienia aktu lokacyjnego, czyli dokumentu nadającego prawa miejskie. Ta data często nie pokrywa się z wiekiem samej osady.

Prawa miejskie wyjmowały mieszczan spod działania prawa ziemskiego, dawały samorząd oraz swobodę prowadzenia handlu i rzemiosła. Na ziemiach polskich zaczęto je stosować szerzej w XIII wieku za sprawą kolonistów przybywających z zachodniej Europy. Wzorem stał się między innymi Magdeburg, którego prawo spisano w 1188 roku. Z czasem na ziemiach polskich wykształciły się też prawo poznańskie i średzkie, a na Mazowszu funkcjonowało prawo książęce.

Najczęściej przyjmowanym wyznacznikiem pierwszeństwa jest data nadania praw miejskich, zapisana w akcie lokacyjnym.

Odrębną drogą poszły miasta nadbałtyckie, które korzystały z prawa lubeckiego. Elbląg, Tczew, Frombork czy Chojnice adaptowały wzorce z Lubeki. W ich układzie urbanistycznym zamiast prostokątnego rynku pojawiała się szeroka ulica handlowa. Wiek grodu, początek osady targowej i formalna lokacja to więc trzy różne sprawy, co wyjaśnia spory o najstarsze miasto w kraju.

Złotoryja – najstarsze formalnie lokowane miasto w Polsce

Złotoryja leży w północnej części Pogórza Kaczawskiego, a jej stare miasto usytuowane jest wysoko nad doliną Kaczawy. Początki miejscowości wiążą się z górnikami, którzy na przełomie XII i XIII wieku wydobywali złoto z osadów rzecznych. Kruszec nadał miastu nazwę i zdecydował o jego wczesnym rozwoju. W 1211 roku książę śląski Henryk I Brodaty udzielił osadzie przywileju korzystania z prawa magdeburskiego, co jest najstarszym udokumentowanym przypadkiem takiego nadania na Śląsku.

Miasto zawdzięcza nazwę złotu, a prawa miejskie nadał mu Henryk I Brodaty przed 1211 rokiem.

Jak rozwijała się Złotoryja?

Początkowy rozkwit ośrodka opierał się na wydobyciu złota. Gdy na początku XV wieku złoża w większości się wyczerpały, miasto postawiło na handel, korzystając z dogodnego położenia przy szlaku łączącym Wrocław z Lipskiem. W 1608 roku miejscowość dotknęła niszczycielska powódź, a w 1613 roku ogromny pożar. Dziś górnicza tradycja jest pielęgnowana, a co roku odbywają się tam Międzynarodowe Mistrzostwa Polski w Płukaniu Złota. Od 2022 roku nad zalewem złotoryjskim funkcjonuje także park linowy.

Co zobaczyć w przestrzeni najstarszego miasta?

Historyczne centrum skupia się wokół wydłużonego Rynku, który dzieli blok ratuszowy na część górną i dolną. Na Rynku Górnym stoi Fontanna Delfina z 1604 roku, a w sąsiedztwie wznosi się neorenesansowy ratusz z lat 1843–52. W pierzejach zachowały się zabytkowe kamienice oraz Dom Burmistrza z 1735 roku z ozdobnym barokowym portalem.

Turystów przyciąga Baszta Kowalska o wysokości 22,5 m, jedyna ocalała z dawnych obwarowań. Można też zwiedzić Kopalnię Złota „Aurelia”, której główny korytarz ma około 100 m długości. Najstarsze fragmenty pochodzą z XVII wieku, a boczne chodniki wykuto w XX wieku. W mieście działa również Muzeum Złota, gromadzące pamiątki po górniczej przeszłości.

Na uwagę zasługują też obiekty sakralne. Najcenniejszy jest kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny o długości blisko 50 m i wysokości nawy głównej 14,6 m. Jego wschodnia wieża, dostawiona w 1482 roku, ma 63 m i pełni funkcję punktu widokowego. Opodal Rynku znajduje się barokowy kościół św. Jadwigi, a na Górze Mikołaja stoi kościół św. Mikołaja w obecnej formie z XIV wieku.

Kalisz, Biskupin i inne starsze ośrodki osadnicze

Zanim na ziemiach polskich pojawiły się formalne miasta, istniały grody i osady o cechach protomiejskich. Najbardziej znanym przykładem jest Biskupin, którego drewnianą zabudowę wzniesiono w VIII wieku p.n.e. Badania bali dębowych wykazały, że połowa pochodziła z drzew ściętych w 748 roku p.n.e. Osadę odkryto przypadkowo w 1933 roku, gdy poziom wody w jeziorze znacząco się obniżył, a sprawę nagłośnił miejscowy nauczyciel Walenty Szwajcer.

Kalisz bywa nazywany najstarszym miastem Polski, lecz jego pierwszeństwo ma inny charakter. W II wieku n.e. geograf Klaudiusz Ptolemeusz umieścił na mapie Germanii Wielkiej osadę Calisia wzdłuż szlaku bursztynowego. Nie ma jednak pewności, czy chodziło o dzisiejszy Kalisz. Językoznawcy, w tym Tadeusz Miodek, wskazują, że nazwa może pochodzić od prasłowiańskiego „kał”, oznaczającego bagno. Jako gród piastowski Kalisz rozwijał się co najmniej od IX wieku, ale prawa miejskie uzyskał między 1253 a 1260 rokiem. Odnowił je Przemysł II w 1282 roku.

W źródłach z początków państwa polskiego Gall Anonim wymienił sześć głównych siedzib królestwa, używając słów civitas lub urbs:

• Gniezno,
• Poznań,
• Wrocław,
• Sandomierz,
• Kraków,
• Płock.

Wolin z kolei prowadził od X do połowy XI wieku ożywiony handel dalekosiężny. Część badaczy szacuje, że jego ludność mogła sięgnąć nawet 10 tysięcy mieszkańców. Bogactwo tego ośrodka przyciągnęło uwagę Mieszka I, choć polskie panowanie na wyspie okazało się krótkie. Kraków natomiast wyróżniał się intensywnie rozwiniętym kamiennym budownictwem romańskim w XII wieku, jednak formalną lokację na prawie magdeburskim otrzymał w 1257 roku z rąk Bolesława Wstydliwego.

Top 10 najstarszych miast według daty lokacji

W zestawieniach opartych na dacie wystawienia aktu lokacyjnego pierwsze miejsca zajmują ośrodki śląskie. To na Śląsku książęta piastowscy najwcześniej zaczęli sprowadzać osadników z zachodu i nadawać nowe prawa. Wrocław otrzymywał przywileje lokacyjne kilkakrotnie, a historycy wciąż dyskutują o dokładnych datach jego miejskich początków. Poniższa tabela przedstawia dziesięć najwcześniej lokowanych miast według przyjętego kryterium.

Kraków nie pojawia się w tej pierwszej dziesiątce, ponieważ dopiero lokacja dokonana przez Bolesława Wstydliwego w 1257 roku okazała się trwała. Wcześniejszą próbę, podejmowaną około 1228 roku, przerwał najazd tatarski z 1241 roku. Mimo to miasto szybko stało się najważniejszym ośrodkiem politycznym i gospodarczym Królestwa Polskiego.

Współcześnie Polska liczy 944 miasta, a ich liczba niemal co roku się zmienia. Na przeciwnym biegunie znajdują się miejscowości, które prawa miejskie otrzymały 1 stycznia 2023 roku po raz pierwszy w swojej historii, na przykład Łopuszno, Piekoszów i Miękinia.

Prawo magdeburskie i lubeckie – co wpłynęło na rozwój miast?

Ustrój dawnych miast zależał od tego, z jakiego wzorca korzystano podczas lokacji. Największą popularność zdobyło prawo magdeburskie, które zapewniało przejrzystą organizację przestrzeni i szerokie uprawnienia mieszczan. Zupełnie inaczej wyglądały miasta portowe, adaptujące wzorce z nadbałtyckiej Lubeki.

Jak wyglądało miasto na prawie magdeburskim?

Miasta lokowane na prawie magdeburskim planowano najczęściej wokół prostokątnego rynku, od którego odchodziły prostopadłe i równoległe ulice. Taki układ do dziś można zobaczyć w Krakowie czy Poznaniu. Prawo to formalnie przestało obowiązywać w 1791 roku, gdy Konstytucja 3 Maja zmieniła ustrój miast. Wcześniej zdążyły wykształcić się jego odmiany, między innymi prawo średzkie i chełmińskie.

Chełmińską wersję opracowali Krzyżacy, a korzystały z niej Toruń, Chełmno i Warszawa. Co ciekawe, najstarsze miasta w obecnych granicach Polski zakładano początkowo także na prawie flamandzkim, co wynikało z napływu kolonistów z Flandrii i Frankonii. Niektóre ośrodki kościelne, takie jak Łowicz czy Pułtusk, rządziły się odrębnymi regułami książęcymi lub biskupimi.

Czym wyróżniały się miasta na prawie lubeckim?

Prawo lubeckie przyjęły przede wszystkim miasta leżące w pobliżu Bałtyku, silnie powiązane ze Związkiem Hanzeatyckim. W ich planie centralny rynek zastępowała szeroka ulica handlowa, przy której koncentrował się codzienny ruch kupiecki. W ten sposób rozplanowano między innymi Gdańsk i Szczecin.

Do ośrodków związanych z prawem lubeckim należały też Elbląg, Tczew, Braniewo, Chojnice czy Frombork. Ich funkcjonowanie opierało się na handlu morskim i kontaktach z miastami całego basenu Morza Bałtyckiego, co odróżniało je od śląskich i małopolskich miast lokowanych na wzorcu magdeburskim.